Istwa19.45° N · 72.69° W
Premye repiblik nwa ki lib.
An 1804, moun yo te mete nan esklavaj genyen libète yo e fonde yon nasyon, dezyèm peyi endepandan nan Amerik yo. Istwa Ayiti se istwa kouraj kont tout obstak. Desann nan liy tan an, oswa chwazi yon ane, pou w swiv li sou kat la.
-
1400s
Ayiti
Ayiti, peyi mòn yo
Tayino yo te rele zile yo a Ayiti, yo souvan tradui l kòm “tè ki gen mòn wo”. Yo te viv nan kasika atravè zile a lontan anvan Ewopeyen yo rive. Ayiti te reprann non sa a nan endepandans.
-
1492
Môle Saint-Nicolas
Kristòf Kolon debake
Nan dat 6 desanm 1492, Kristòf Kolon debake nan Mòl Sen Nikola, nan pwent nòdwès zile a. Nan mwens pase yon jenerasyon, popilasyon Tayino a tonbe anba travay fòse, vyolans ak maladi.
-
1697
Cap-Français
Sen Domeng
Trete Ryswick la bay Lafrans pati lwès zile a. Sou non Sen Domeng, li vin koloni ki pi rich nan monn nan, bati sou sik, kafe ak travay fòse plizyè santèn milye Afriken yo te mete nan esklavaj.
-
1791
Plaine du Nord
Soulèvman an
Nan mwa out 1791, gason ak fanm ki te nan esklavaj sou plantasyon Plèn di Nò yo leve kanpe. Se te kòmansman sèl revolisyon nan istwa kote moun ki te nan esklavaj kraze esklavaj e fonde pwòp Leta yo.
-
1801
Ennery
Tousen Louvèti
Yon ansyen kochè ki te nan esklavaj vin gran jeneral revolisyon an e gouvènè koloni an. An 1801, li pibliye yon konstitisyon ki aboli esklavaj pou toutbon. Fransè yo arete l an 1802, e li mouri nan prizon an Frans an 1803.
-
1803
Vertières
Batay Vètyè
Nan dat 18 novanm 1803, lame revolisyonè a kraze fòs Napoleyon yo toupre Okap. Fransè yo kite koloni an kèk semèn apre.
-
1804
Gonaïves
Endepandans
Nan dat 1ye janvye 1804, Jan-Jak Desalin pwoklame endepandans nan Gonayiv e bay nasyon an non tayino li a: Ayiti. Jouk jounen jodi a, chak premye janvye, Ayisyen fete ak soup joumou, soup yo te refize moun ki te nan esklavaj yo.
-
1805
Milot
Sitadèl la
Wa Anri Kristòf bati Sitadèl Laferyè sou tèt yon mòn anwo Milo pou defann nouvo nasyon an. Se pi gwo fò nan Amerik yo, e se yon Sit Eritaj Mondyal UNESCO.
-
1825
Port-au-Prince
Pri rekonesans lan
An 1825, ak bato lagè devan pòt li, Lafrans mande 150 milyon fran (pita yo bese l a 90 milyon) pou l rekonèt endepandans Ayiti, kòm peman pou “byen” li te pèdi. Ayiti peye l, ak prè yo te pran pou peye l, pandan plis pase yon syèk.
-
1915
Port-au-Prince
Okipasyon
Etazini okipe Ayiti depi 1915 rive 1934, e li pran kontwòl finans ak ladwàn peyi a.
-
1957
Port-au-Prince
Ane depa yo
Anba diktati Divalye yo (1957–1986), anpil Ayisyen kouri kite peyi a. Premye gwo kominote yo fòme nan Nouyòk, Monreyal ak Miami, epi apre sa moun ki travèse lanmè sou kannòt pou rive nan Sid Florid.
-
1987
Ayiti
Kreyòl, yon lang ofisyèl
Konstitisyon 1987 la fè kreyòl ayisyen, lang tout Ayisyen pale, tounen yon lang ofisyèl ansanm ak franse.
-
2010
Léogâne
Tranblemanntè a
Nan dat 12 janvye 2010, yon tranblemanntè mayitid 7,0 frape toupre Leyogàn, nan lwès Pòtoprens. Estimasyon sou kantite moun ki mouri yo varye ant anviwon 100 000 ak plis pase 300 000. Kèk jou apre, Etazini bay Ayisyen ki te deja la yo Estati Pwoteksyon Tanporè.
-
2016
Les Anglais
Siklòn Matthew
Nan mwa oktòb 2016, yon siklòn kategori 4 ravaje penensil sid la, bò Zanglè, Jeremi ak Okay, li detwi kay ak rekòt.
-
2021
Nippes
Yon ane kou sou kou
Nan mwa jiyè 2021, yo asasinen Prezidan Jovenel Moïse. Nan mwa out, yon tranblemanntè mayitid 7,2 frape sid la toupre Nip, e plis pase 2 000 moun mouri.
-
2026
Port-au-Prince
Jodi a
Gwoup ame kontwole pi fò nan Pòtoprens, plis pase yon milyon moun deplase, e Ozetazini, Ayisyen pèdi Estati Pwoteksyon Tanporè. Istwa Ayiti poko fin ekri, e pèp li a kontinye espere.
L’union fait la force.Sous: Encyclopaedia Britannica; UNESCO World Heritage Centre; Constitution of Haiti (1987), Art. 5; USGS earthquake reports (2010, 2021); The New York Times, “The Ransom” (2022); Council on Foreign Relations.